ضرب المثل ها و کنایات در زبان شغنانی
تهیه و ترتیب : اقبال «حسام»
چندی قبل همین موضوع را خدمت دست اندر کاران سایت وزین سیمای شغنان ارسال کردم ،چون ابتدا نام و تخلص خود را نوشته نکردم و به تعقیب در یک پیام علیحده آنرا فرستادم و در آن به مدیریت سایت حتی اجازه دخل و تصرف در موضوع را نیز دادم ، ولی جناب مدیر مسوول به عوض نام من اسم کسی را مذکور شده که نه شغنانی زبان است و نه به زبان شغنی آشنایی دارد .نمیدانم روی چه دلیلی چند دفعه دیگر نیز تقاضا کردم اما به تقاضای من وقعی گذاشته نشد. بهر صورت چون در موضوع قبلی به نظریات اصلاحی و سازندۀ جناب دکتر پامیرزاد و جناب دکترصاحب همکار مواجع شدم ، این بار قسما تعدیلی را به وجود آوردم که چیزهایی زیاد و چیزهایی را حذف کردم، خدا کند که مورد قبول خاطر بزرگان، و جای گزین موضوع قبلی گردد.
1: ضرب المثلها :
ضرب المثل که در زبان شغنانی به آن ( متله) گفته میشود،از جمله ژانرهای ادبیات عامیانه محسوب میگردد. ضرب المثل ها در زمان خاص و موضوع ویژۀ اداع میشوند؛ که هدف از استعمال آن تاکید گفتار ، تقویت کلام و تهذیب نفس انسان ها است.
تعدادی از نویسندگان ضرب المثل ها را در زبان به دو بخش تقسیم کرده اند . آن عده از ضرب المثل هایی که موضوع را به شکل توصیف، کنایه ، استعاره و مجاز و سطح کلام هنری بیان میکنند؛ ضرب المثل و در آنهایی که معنای کنایی و مجازی دیده نمیشود ، مقال گویند. مقال ها موضوع و مضمون را به صورت واضح و آشکار بیان می نمایند و از جهت شکل و محتوا ساده و بدون آب و رنگ هنری و بیانی هستند؛ اما از لحاظ حکمی، اخلاقی، اجتماعی،فلسفی، تعلیمی تربیتی با ضرب المثل قرابت دارند.
ضرب المثل ها و مقال هادر طول تاریخ افاده کنندۀ ، موضوعات تاریخی، اجتماعی و همچنان حکمت ، فضل ، کرم ، جهان بینی و فلسفه مردم هستند.
بسیاری از ضرب المثل ها میان زبان شغنانی و فارسی دری شکل مشترک را به خود قایل شده اند ، که این ریشه بیشتر از لحاظ رفت و آمد های مردم و همچنان تبا دل فکری شان با همدیگر در اندیشه ادبی جا گرفته است. بعضی از ضرب المثل های فارسی دری که در بین مردم شغنان معمول و مروج هستند در نزد خود اهل زبان و ادب فارسی دری قلیل الاستعمال شده اند؛ مانند: « غلام نو روبه ره به دو میگیره».
ضرب المثل ها در زبان شغنانی بیشتر به صورت ایجاز گفته شده اند و نمایانگر مشاهدات ژرف اندیشه وی مردم شغنان پیرامون حوادث زندگی، طبیعت وارتباطات محلی میباشند؛ مانند:« پش خو فهندت پورگ خو فهند» « مردم صورند خو ﭭز کښتاو».
در زبان شغنانی تعدادی از ضرب المثل ها و مقال ها وجود دارند ، که مرام و غایه شان آشکار ساختن افعال و کردار ناپسندی ، چون: خود پسندی ، تنبلی، بزدلی، غروربی مورد، سخن چینی، تقلید، امساک و غیره میباشند، که اینگونه ضرب المثلها شکل انتقادی دارند و به خاطر اصلاح جامعه بکار میروند؛ مانند:« ﭭزښڅ اند وم ذم څلق» «نه خوردت نه خو شهخ ارد» « ﭭارجین نال چودت ښربیجه خو پاذ سینت» « مهمون تر چید نه لهکین یه لوﭭد مو قوش خرجین بهر اند لهکیت». اینگونه ضرب المثل ها از لحاظ موضوع بسیار گسترده اند که تقریبا تمام عملکرد انسان ها را احتوا می کنند.
اینک مشت نمونه خروار چندی از ضرب المثل های زبان شغنانی را مذکور میشوم ؛ اگر در قسمت املای واژه های شغنانی کدام سکتگی و از هم گسیختگی رونما گردد از جناب دکتر پامیرزاد صاحب معذورم.
کمپیر رقاصه نه ﭭهرذید پایگه تهنگ. بونه بچهت خوردن کته.
ښاوجک از پساﭪ ژندم ښڅ خیرت. مردم صور اند خو ﭭز کښتاو.
کد ستخون خیرتت تر خو(.....) نغوږد . خیدم چه خیدت نازم چه چید.
تﭭهر سینین کنده خو دهم ذید . گښنه تر پرا کلیښڅک آلی.
مردم در کوچا چوچهته قلندرین خو (.....) تهښین. ښویچ اند وه بهر چست غهڅ اند وهم نحن.
خو شوله خهت خو پرذه که. خو ژهښتت وینچت خو وهښت نی.
ازو روندهت ازم مونده. گښنه تر خونه څه ﭭد صدقه تر بیرون روا نست.
ژاو بسپهر ذید خو ښوﭭد کهم کښت. گوښت ته از ناخون جدا نه سود.
کیل از خاښن طعنه ذهد. چبود چه روهښت قو بونه.
کد ته بی سیایه نه جقت. ﭭز ښڅ اند وم ذم څلق.
خښپه تنکه از بی بونه. ذندون خورده ته خون نود.
مرد سفر اند آزمود کهت ږنک په ییل. نهر ښڅ ته بیرین چونت.
دزد یرغهته صاحب مال ښرمنده با تیشه مردمون زیر کنده سنگ.
کوه کلیښڅک گهرذ دت دریا ذوغ. در آب شناورون در کوه نخچیر.
چښ به قوت دهته وم (....) تهنگده. کورک باجکین وه تر بیست چود.
مږځونج گرذه خوذم وینت. مرذهند تر سفی کفهن هوست از عذاب گور بی خبر.
چه جهرم چه خهرم خو فشتهرک یخ. پورگ تر پورگ یهث نه وزد پسین ژیر پس خاث کرهښت.
ښیج تر پسین خیز یهداو. رزین ار دی (.....) ذیدت نحن په ییل قسم خیرت.
وز اس خدارجت تو اس ناوسار لو نښتوید. ذیو خورد سفڅه ﭭوږجت فلونه فلون چیز.
پش خو فهندت پورگ خو فهند. تا بڅ نه وهغد نحن ورد بش نه ذید.
روپڅک په مږیج (...) فلتاو ویﭪ آش ویﭪ بڅین چاقت ویﭪ کاز ویﭪ کدینند
مه کدت مو ﭭهښ. شیﭪ ار خوست گهښت.
یچ ږنک ته نه لوﭭد مو ذوغ تښپ فلونه ره نیکته شاشرد (.....).
اس خو سایه ښاج ذهرت. تیرین پل پلپلت بیرین شپل.
ترښرین څرڅر. اس خیداو در امیذ بیده.
تهر گلیم ته سفی نه سود. عسکر تر قشلاق نه لهکین یه پیښڅت خونه ارباب د کجا.
ﭭارجین نال چودت ښربیجه خو پاذ سینت. ﭭارج ده میداو ارد یت ژیرت ذارگ ارد ته قهپ ویذد.
خو دیوال انجهته مو حق دهک. خو دومهن سینه چه ونه خو.
خو دومهن خو تاره ذهداو. پلهس غیچ خو تر څیم انجین.
بهر پلس ته پرهنتت ښه ستن ته نښفینت. کد اس خو(...) ښیمونت فلونه اس خو کار.
هم مو زریڅ زورت هم پیره یین اند. خو زمڅ پرذهته خو ننگ که.
پوست ته تنکنده پریثت. (..........) تهر مښ بونه.
اس دسته فرهږځ پوستین پذنه. مږ ده تر پڅن سهرب ځه ذید.
ښتر په کولیڅ ښڅ ذهد. کوزه ته یکبارث ﭭراږد.
کور ته یکبار ار چاه ذید. بورج از انجهن واښت.
مورځک مهرگ ده فریپت تیپ ته زوهذد. به به بهک ارد وه بڅ خوش.
بهبه بهکین پیښڅچ اس تو گه بویگنده چهی لوﭭجه خونه دوماد.
روپڅ خو ذم خورد گواه انجیﭭد مورځکند آه ځه ﭭد خو میذ غهفڅ کښت.
وورج قتیر پرینتت صاحب قته نود. خونه یه مردمون بییښت.
ښه سیر غلومین تپتـز. گولین په(.....) چود لوده په دشید رم رم.
بی ننگین لود درخت تو (......) نښتاید لوده سایه سر.
بی ننگ ﭭهته زنده ﭭه . چورذ نثت راست لوﭪ.
مرذه په (......) شتا ښڅ. مرکهب از مرکهب پرا ځه ذید وم غوږ ښچښتاو ارد.
فلونه ره نیکهت بده ییوث. غهﭪ ارد سلومت قیچ ارد پهغوم.
سپنن څیمینت فولاده غهڅک. یچ چاقویه خوبث خو دسته نه چوږج.
2: کنایه:
کنایه در لغت به معنای پوشیده سخن گفتن را گویند ؛ اما در اصطلاح ایراد لفظ در معنای غیر حقیقی آن که همچنان میتواند معنی حقیقی را نیز بیان کرد. در زبان شغنانی تعدادی از کنایات وجود دارند که در نزد مردم در هیئت ضرب المثل در می ایند و در مواردیکه ایجاب می نماید، به جای ضرب المثل استعمال می شوند و سخن گوینده را جالب و مستحکم میسازند؛ مانند:
کنایه معنی
1. ﭭرښن پرذم. کنایه از ضرب الاجل تعیین کردن
2. کد ذمرد ارد ماث. فرار کردن ، محل را ترک کردن .
3. خرغ ارد مو شگین. بیهوده ؛ شله گی در هر کاری کردن.
4. ښفچ په درخت . در ترس و هراس افتیدن.
5. وورجن ښبونیج. بی اعتبار.
6. مویته مجاز. زود رنج .
7. کد خو صاحب نه ﭭرید. ازدحام زیاد.
8. ښوﭭدن ښڅ. آرام گرفتن ؛ خاموش شدن .
9. پښت په غهﭭت دهم چک. لاجواب ماندن؛ مات و مبعوت شدن.
10: رهخڅته یین وه نهذد. نادار و مهتاج ساختن.
11: کد په خدارج . زار و زبون بودن.
12: خو چښ روهزد. خود نمایی کردن.
13: کهل ورویج. لاابال؛ بی بند وبار چهار صد و بیست.
14: کد کهلند قیمب. سروصدا و جنجال انداختن و همچنان ضعف کردن .
15: نهځ ذاښځ. شله ؛ دیده درا.
16: زاغن ښځ. به شور افتادن ، سروصدا انداختن، خشم شدن.
17: زغیر بریون. سرگردانی.
18: مرذه شهف . سست، کم قوت.
+93797663628
قلبم زسنگ تفرقه بشکست شیشه گون