ندای شغــــــــــــــنان

تحصیلات عالی بدخشان

دانشکدۀ تعلیم وتربیۀ بدخشان

مرکز انکشاف مسلکی استادان

ارزیابی اصلاحی

مضمون : بدیع

موضوع : تجنیس

تهیه وترتیب : پوهیالی اقبال « حسام»

تاریخ :     /           /

مقدمه

هیچ علمی در دنیا خالی از اهمیت نمی باشدوهر آن علمی راکه خداوند (ج) آفریده است برای استفادۀ بنده گانش می باشد که از جمله علم بدیع ؛ اهمیت این علم بر دوستدارانش پوشیده نمی باشد زیرا شناخت آرایه های بدیعی موجب آن میشود که خواننده از ریزه کاری سخن باخبر شود واز آن بیشتر لذت می برد و محبوبیت شاعران نامور وگویندگان توانا در کاربرد صحیح وبه موقع آرایه ها لفظی ومعنوی بدیعی میباشد.

   بدیع یک واژۀ عربی بوده که معنای نو و نوآورنده را درزبان دری میدهد . برای اولین بار توسط عبدالله بن معتز شاعر وخلیفه زاده روزگار عباسیان معمول ومتداول گردید وتا امروز از اهمیت خاصی برخواردار است این آرایه وقتی در خور اهمیت میباشد که سخن فصیح ومطابق مقتضای حال شنونده بیان شود در غیر آن صورت صنایع بدیعی لطفی نخواهد بخشید . در کاربرد اینگونه صنایع نباید افراط شود وکوششی باید در آوردن معانی زیبا و بکر بنماید.در زبان دری شاعرانی هستند که افراط استعمال صناعات بدیعی سخن شان را از ساده گی و روانی به دور انداخته است.

       قابل ذکر است که صنایع بدیعی تنها به زبان  فارسی دری وعربی تعلق ندارد بلکه کاربرد آن در زبانهای دیگر نیز رایج است. اصول علم بلاغت از زمانهای قدیم نزد رومیان ویونانیان پذیزفته شده بود وسخنوران موازین بلاغت را رعایت کرده بودند اما فارسی زبانان این علم را از عربی اخذ نموده اند. زیرا نامهایی که به این گونه آرایه ها نهاده اند عربی هستند. بنابراین باید تاریخچه این علم را ابتدا در زبان عربی جستجو کرد زیرا بودند شاعرانی در زبان عربی که لطف وزیبایی صناعات بدیعی را از دیر زمان می شناختند وآنها را در آثار خود به کار می بردند ولی تدوین آن که قبلا مذکور شدیم در زمان عباسیان صورت گرفته است.

  آثاری که توسط فارسی زبانان در علم بدیع به رشته تحریر در آمده عبارتند از: ترجمان البلاغه از محمد بن عمر رادویانی ، حدایق السحر فی دقایق الشعر از رشیدالدین وطواط ، المعجم فی معاییرالاشعارالعجم از شمس قیس رازی ، کنزالفواید از حسین محمد شاه ، معیار جمالی از شمس فخری ، حقایق الحدایق از شرف الدین حسین، دقایق الشعر از علی بن محمدوغیره.

   پس ازگسترش علم بدیع ونگارش این گونه کتب اندیشه های جدیدی به ذهن بعضی ازگویندگان رسید که آنها شروع به ساختن قصاید بدیعی می کردندکه هر بیت آن دارای یک یا چند نوع آرایه بدیعی بود که این گونه قصاید بیشتر ارتباط داشت به ثنای رسول اکرم (ص) ومدح ائمه و سلاطین که گویندگان آنرا بدیعه سرا می گفتندودر زبان فارسی بدیعه سرایی بیشتر از قرن ششم آغاز شدودر سده های هشتم ؛ نهم ودهم هجری گسترش یافته است.

  به نظر می رسد که در ابتدا پیدایش علم بدیع ، مباحث علم بیان با آن آمیخته بوده است اما امروزه ، پژوهشگران علم بلاغت آنها را مجزا از همدیگر میدانندو علم بدیع را به دو بخش تقسیم میکنند که یکی آرایه لفظی که توجه آن بیشتر بالای لفظ است ودر آن هرگاه واژه هابا حفظ معنا دگرگون شوند آن زیبایی  زایل میشود ودیگر آرایه معنوی است که بالای معنا تأ کید می کند نه واژه ولفظ.

 ارزیابی اصلاحی چیست؟

 ارزیابی اصلاحی یک پروسه و روندی است که میتوان آنرا در مقاطع مختلف تحصیلی ویا در یک صنف درسی برای اندازه گیری میزان پیشرفت تحصیلی دانشجویان بکاربرد. این آزمون رامیتوان برای تشخیص بهتر سطح معلومات کسب شده دانشجویان در طی دوران تحصیل ویا تشخیص سطح آموزش بکاربرد.

  استادان میتوانند با استفاده از ارزیابی اصلاحی به صورت ارزشیابی ناگهانی با سوالات کوتاه روزانه (quiz) ویا هفتگی سطح معلومات فراگیران رابسنجد ویا آنکه طی دورۀ آموزشی یا زمونهای برنامه ریزه شده موضوع درس را تأکید ویا آنکه طی دوره آموزشی یا آزمون های برنامه ریزه شده موضوع درس را تأکید ویا آنرا دوره بازنگری کنند .

ارزیابی اصلاحی که در پایان دورۀ تدریس از آن استفاده می شود برای سنجش میزان اطلاعات ومهارتها بکار می روند که فراگیران بعد از ترک صنف می توانند از آنها در عمل استفاده کنند و وسیله ارزشمندی در فرایند فراگیر محسوب می شود. ولی در مقابل ارزیابی اصلاحی ارزیابی سنتی قراردارد که حتی اگر به بهترین ومناسبترین نحوه ساخته وتهیه شده باشد نمی تواند تمام زوایای پیشرفت تحصیلی فراگیران را نشان دهد ارزیابی سنتی قادر نیست که تغییرات را که درحین آموزش با توجه به تجربیات بدست آمده درفراگیران ایجاد میشود گزارش دهند .

نخستین هدف ازپیاده ساختن ارزیابی اصلاحیی پیشرفت تحصیلی واطمینان یافتن ازمیزان یاد گیری است ولی یک آزمون مناسب سنجش پیشرفت تحصیلی میتواند درفرایند ویاد گیری مقاصد دیگری را هم براورده سازد بعضی ازین مقاصد عبارت اند از :

·         باعث دورشدن محتوای درسی میگردد .

·         نقاط ضیعف دانشجویان را دردرس روشن میسازد .

·         دانشجویان را نسبت به یاد گیری ومفاد درسی مسوول میسازد .

·         برای رتبه بندی وتعین میزان پیشرفت افراد نسبت به هم زمینه ساز است

ارزیابی اصلاحی برای اندازه گیری میزان یادگیری دانشجویان درمقایسه با استاندردهای شناخته شد ه ویا مقایسه با عملکرد دیگر دانشجویان درگروه اموزشی  او بکارمیروند. این مقایسه ها وقتی با سنجش های دیگری ازعملگرد دانشجویان توام درنظر گرفته شوند ارزیابی خوب وعادلانه بحساب می آیند ، که نمره  دانشجو محسوب میشوند .

نمره عملکرد دانشجویان وسیله مناسب برای طبقه بندی وتعیین سطح اموزشی مناسب برای ان محسوب میشود هنگامیکه دانشجویان فاقد اطلاعات ومهارت های لازم برای ارتقا بسطح بالاتر باشند مسلما پیشرفت انان متوقف میشود .

انواع ارزیابی اصلاحی

هدف اصلی درین جا پیشرفت تحصیلی دانشچویان که به اشکال مختلف قابل انجام است که این ارزیابی پیشرفت تحصیلی را با نمره دقیق وبه طور ذهنی ونظری مشخص می کند . اما باید دانست که اهمیت ارزشیابی در آن است که منظور وهدف از انجام آن را دقیقأ باید بدانیم .

 1: آزمونهای معیاری: در اینگونه ارزیابی معمولا سوالاتی که طرح میشوند اینست که شاگردان چه رفتاری را در زمینه هدف تعیین شده از خود بروزمیدهند ؟ ویا تا چه حد رفتار دانشجو نشان دهنده صلاحیت او در رسیدن به اهداف رفتاری مشخص شده است؟ در این زمینه سوالاتی که طرح شوند باید دارای معیار ی باشند که بتواند براساس آن قضاوت کرد.

 2: ارزیابی هنجاری : این آزمون برخلاف ارزیابی معیاری است که در این شاگردان یک صنف را با یکدیگر مقایسه می کند . ممکن است سوالات مشابه باشند ولی زمینۀ که دانشجویان را به آن می سنجند در این دو آزمون متفاوت است و امتحاناتی که در طول نیم سال گرفته میشوند از نوع هنجاری هستند که این نوع آزمون ها میزان عملکرد دانشجویان را با هم مقایسه می کند.

 3: ارزیابی تکوینی: هنگامی که دانشجویان به منظور تشخیص عملکرد شان سنجیده میشوندونتایج این سنجش برای تهیه وتنظیم روش های تدریس ، محتوا یا طرح اهداف عینی برای درس بعدی بکار برده میشود . هدف از اینگونه ارزیابی شناسایی کمبودی های موجود در دانش ، دانشجویان است . سوالاتی که در صنف پیش می آیند ممکن است مطالبی را روشن کند وبه دانشجو امکان بدهد خود را بسنجد وسطح درک وفهم خود را تخمین بزند . دانشجویی که به سولات در صنف پاسخ میدهد نسبت به یادگیری بیشتر علاقه نشان میدهد زیرا تلاش در تقویه مثبت شده است.

عوامل وضعیتی:

·         چوکی های چوبی دراختیار محصلین هستند.

·         چپتر به محصلین داده میشود.

·         عبور ومرور شاگردان مکتب همجوار پوهنخی مزاحمت خلق می کند.

·         به صورت نسبی محصلین به مراجع داده شده رسیده گی میتوانند .

اهداف آموزشی: 

  اهداف آموزشی را متخصصان تعریف های گوناگونی نموده اندکه از جمله : هدف را مرحله نهایی یک سلسله فعالیت ها مستمر میدانند. روانشناسان تربیتی اهداف آموزشی را با توجه به ویژه گی های شان به شکل های مختلف تقسیم کرده اند که معروفترین این طبقه بندی ، طبقه بندی بلوم میدانند. که ما با توجه به این طبقه بندی موضوع خود را ترتیب مینماییم .

·         محصلین بتوانند به ویژه گی  اشعار شعرا توجه کنند.

·         تشویق محصلین به در یافت صنایع لفضی در اشعار شعرای کلاسیک ومعاصر.

·         از طریق این گونه ارزیابی محصلان میتوانند اشعارشعرای زبان فارسی دری بپردازند.

·         بعد ازختم این امتحان محصلین در قسمت زنده نگهداشتن فرهنگ خویش متوجه میشوند.

·         یادگیری محصلان باثبات تر وپایدار تر بعد از سپری نمودن امتحان صنایع لفظی میشود .

·         انگیزه درونی اینگونه امتحان دهندگان رشد می یابد .

·         احساس مسوولیت وانضباط جنبه مثبت به خود می گیرد.

·         ارتباط بین زنده گی روزمره شاگردان وموضوع فراهم گردد ویادگیری معنادار می شود.

·         معطوف ساختن توجه شاگردان به تفاوت میان صنایع لفظی ومعنوی.

·         محصلان باید ازکار برد صنایع لفظی در اشعار با خبر باشند.

چگونگی سوالات و معیار ها

در این قسمت می خواهیم بیشتر بالای سولات مقایسوی ، صحیح وغلط ، وسولات تشریحی تمرکز داشته باشیم ولی قبل از همه شایسته دانسته ایم که بصورت کوتاه بالای محاسن و معایب هرکدام شان کمی مکث کنیم .

1:سولات مقایسوی

   محاسن :

·         ذهن شاگردان را رشد میدهد.

·         مطلب زیاد در مدت کم ارزیابی میشود.

·         این قسم سولات عینی هستند ومحفوظات دانشجویان را به دقت مورد سنجش قرار میدهند.

 معایب:

·         ساختن یک امتحان  مقایسوی خوب مشکل است.

·         برای میزان سنجش در ک مطالب مناسب نیست.

2:سولات صحیح وغلط:

محاسن :

·         نمره دادن آسان است .

·         برای سنجش دامنه وسیعی قابل استفاده است.

معایب:

·         پنجاه فیصد شاگردان میتوانند حدس بزنند.

·         به احتمال قوی سولات دارای اطمینان کافی نخواهند بود.

3:سولات تشریحی:

محاسن :

·         تهیه آن ها آسان است .

·         مهارت نوشتاری دانشجو را می سنجد.

معایب:

·         تصحیح آن دشوار است.

·         دانشجویان به سخن پردازی و اطاله کلام تشویق می شوند.

گروپ اول سولات مقایسوی:

سوال اول : در قسمت راست صناعات لفظی ودر قسمت چپ تعریف شان قرار گرفته است شما اعداد صناعات را در قسمت پیشروی تعریف صحیح آنها انتقال دهید وهر عدد را فقط یکبار استعمال کنید.

1.      سجع متوازی                   الف: آنست که متجانسین تنها در حروف آخر باهم تفاوت دارند.

2.      جناس تام                                    ب: آنست که آرایه های بدیهی هم در وزن و هم در حرف اخر باهم برابری میکنند.

3.      جناس متوازن                    ج: آنست که تنها در وزن با همدیگر همگون هستند.

4.      جناس مطرف                    د: آنست که در حرف اخر با همدیگر مختلف باشند.

5.      سجع مطرف                     ه: آنست که در وزن و حروف یکی ولی در معنی مخالف هم اند.

هر سوال داده شده فوق دو نمره دارد که در مجموع ده نمره میشود.

گروپ سوالات صحیح و غلط:

سوال دوم: از صحت وسقم جملات آتی با حلقه کشیدن بدور واژه صحیح و یا غلط تائید کنید، قلم خوردگی در زمره غلط پنداشته شده فاقد نمره میباشد و هر جواب صحیح پنج نمره دارد

1.      واژه تجنیس بمعنای همجنس بودو جناس بمعنای همجنس اوردن است.

صحیح                                       غلط

2.      تلمیح آنست که شاعر به قصه یی ، داستانی وسرگذشتی اشاره کند.

صحیح                                       غلط

گروپ سولات تشریحی:

مطابق سوال جواب دهید که درک سوال نصف جواب است .

سوال سوم: تجنیس به چند بخش تقسیم میشود (2نمره )

سوال چهارم : کدام شاعر در زبان دری بیشتر سجع رابه کاربرده در مورد زندگی شان معلومات مختصر دهید.(3نمره)

سوال سوم فرق میان سجع و جناس را مشخص کنید.(2نمره)

طرزالعمل ها ارزیابی ونمره دهی

به خاطر تأمین هر چه بیشتر ثبات وبهتر اعتبار امتحان باید که یک معیار ویا طرزالعملی را برایش قایل شویم تاحق به حقدار برسد درایجا باید جوابات شاگردان رابه چهارگتگوری تقسیم نمائیم.

1-      ضعیف   2- نسبتاً خوب    3- خوب  4- عالی.

درجدولی که به همین منوال تهیه میکنیم شماره های داده شده فوق به ترتیب نمایندگی ازصفات بالای میکند البته اینگونه طرزالعمل بیشتر بر میگردد به سوالات مقالوی نسبت به سوالات دیگری.

نتیجه گیری

منظور اصلی از گرفتن ارزیابی وبخصوص بخش اصلاحی آن انست که یادگیری شاگردان را تسهیل کند واز هر گونه روشیکه در مورد چگونگی اخذ امتحان انجام میشود، صرفاً برای ایجاد یادگیری بطور مستقیم وسنجش میزان فرایند تدریس وآموزش بصورت غیر مستقیم است.

وقتی استاد با توجه به حد یاد گیری دانشجویان تصمیم گیری کند باید حتماً به معیار های دقیق سنجیده شده برای قضاوت درموردمیزان بیشرفت تحصیلی دانشجویان توجه کند.

اگرچه غالباً داشتن خصوصیاتی ازقبیل اعتبار، ثبات، عینیت وجامعیت را برای امتحان کتبی ضروری میدانند وبرای سایر امتحانات نیز این خصوصیات قابل اعمال است .

وزارت تحصیلات عالی

ریاست تحصیلات عالی بدخشان

پوهنخی تعلیم وتربیه بدخشان

مرکز انکشاف مسلکی استادان

ارزیابی سنتی

ترتیب وتهیه: استاد اقبال «حسام»

تاریخ:      /      /        

مقدمه

علمای ادب فصاحت وبلاغت کلام خویش به سه علم یعنی بدیع، بیان ومعانی توصل جستند

هدف از علوم بلاغی در آغاز فهم ودرک اعجاز قرآنکریم بود ولی بعد ها این علم بحاطر جلوگیری از فساد ذوق و انحراف تبع شعرا ونویسندگان بکارگرفته شد.معمولاً شعرا ونویسندگان برای تجسم بخشیدن وروشن ساختن صور ذهنی خویش به تشبیه واستعاره پیوستند زیرا تاثیر عاطفی یک مطلب همرای تشبیه واستعاره  زیاتر میباشد وهمچنان یک مطلب 100 صفحه یی را میتوان از طریق تشبیه در یک جمله بیان نمود.

بدین ترتیب برای پی بردن به ضرافت ها وزیبائی های زیبایی ها زبانی وبیانی آثارمنثور بیش از هر چیز میباشد پش باید با علوم بلاغی پیش از بیش آشنایی داشته باشیم. این علم ابتدا در زبان عربی عرض اندام نمودوبعد از پخش واشاعه دین اسلام در خاک فارسی زبانان راه یافت وشاعران فارسی زبان از آغاز شعر سرای به زبان فارسی در بکار بردن صناعی شعری کوشش خاصی داشتند.

بلاغت نویسان فارسی زبان بسیاری از شواهد خودرا ازاشعار شعرای قرن چهارم وپنجم استخراج کرده اند که این خود بازگوکننده آنست که شاعران فارسی زبان از نخستین دوره سرایش شعر فارسی از فنون بلاغت استفاده نموده اند ولی پیش از قرن پنجم هجری هیچ کتابی در علم بلاغت نوشته نشده واصطلاح خاصی دربادره آن وضع نگردیده ارتباط تنگاتنگ میان شعر عربی وفارسی باعث شده که شاعران فارسی زبان از اصطلاحات بلاغت عربی استفاده کرده اند نخستین کتابی که درباره بلاغت به زبان فارسی نوشته شده واکنون موجود است ترجمان البلاغه میباشد .

اهداف آموزشی:

رشد وتوسعه استعداد شاگردان

جلوگیری از برهمی نظام تحصیلی شاگردان.

اعتبار:

 بهترین ومهمترین ویژه گی یک امتحان خوب اعتبار میباشد یعنی آنچه راکه مدرس با توجه به اهداف می خواهد اندازه گیری کند و بسنجد در غیر آن سنتی ومدرس نمیتواند از نتیجه امتحان مطمئن باشد واعتبار هر امتحان به چند مساله بر میگردد.

1-      سوالات امتحانات باید مطابق سطح سواد دانشجویان باشد.

2-      مسایل گمراه کننده گنجانده نشود.

3-      سوالات کلی باید ارائه نشوند.

عملی ترین راه برای تشخیص اعتبار آنست که هر یک از سوالات تحلیل،تجزیه وبرسی کنیم تامطمئن شویم که این سوالات دقیقاً پیشرفت دانشجویان درصنف را نشان میدهد بعد از گرفتن امتحان میتوان ازطریق مقایسه دانشجو دراین امتحان باسایر عوامل معرف پیشرفت دانشجویان رادر صنف،اعتبار امتحان را بسنجد هر گاه شاگردی که درصنف فعال است ولی در امتحان نمره کم بگیرد درحقیقت نشان دهنده عدم اعتبار سوالات میباشد.

ثبات:

هرگاه یک امتحان دارای نتایج مساوی بود برایش باثبات خطاب کرده میتوانیم درهنگام تهیه سوالات باید نکات ذیل در نظر گرفته شوند.

1-      باید رهنماسوالات روشن وواضح باشد.

2-      سوالات گمراه کننده وبی مفهوم که باعث حدس زدن میشوند حذف شوند.

3-      بایدسوالاتی ساخته شوندکه زمینه حدس زدن درآنها کمتر باشد.

عینیت وجامعیت:

امتحانی عینی وجامع گفته میشودکه هرگاه توسط دواستاد تصحیح شودباید نمره مشابه بگیردوهمچنان باید تمام مبانی ومفاهیم درس را تحت پوشش خویش قرار بدهد.

عملی بودن:

یک امتحان درصورتی عملی محسوب میشود که به راحتی قابل استفاده ،خواندن، فهمیدن ونمره دادن باشد وراهنمائی هایش قابل فهم باشند وهمچنان خوانایی کلمات،کفیت کاغذ،نحوه سوالات بروی کاغذ وچگونگی ارئه اشکال وتصویر نیز به عملی بودن امتحان سهم بیشتری قایل هستند.

سوالات مضمون معانی صنف سوم دری از بابت سال تحصیلی 1388

اسم:                            ولد:                              صنف:                        تاریخ:

1-    گروپ سوالات جواب کوتاه

طبق سوال جواب داده حاشیه روی نکنید.

1-      نخستین کتابی که درباره بلاغت بزبان فارسی نوشته شده است صرف نام بگیرید.

2-      حدایق السحر فی دقایق الشعر اثر کدام نویسنده است؟

3-      کتابی که درفنون بلاغت بوسیله شمس قیس رازی نوشته شده دارای چند صنعت میباشد؟

4-      واژه بلاغت را صرف معنی کنید.

گروپ دوم سوالات خانه خالی

خانه های خالی را دقت نموده باکلمات مناسب پر کنید ولی هرگاه قلم خورشد نمره ندارد.

1-      آوردن لفظ اندک برای معنی بسیار را(                    ) گویند.

2-      (              ) درلغت به معنی ایجاد کردن است.

3-      هدف از علوم بلاغی درابتدا فهم ودرک رموز(               ) بود.

4-      (                           ) درآن لفظ ومعنی برابر باشند.

5-      یکی از ویژگی های حدایق السحر آنست که جنبه  (                      ) دارد.

گروپ سوالات چهار جوابه:

برای هر سوال آتی چهارجواب داده شده است شمابا دقت کامل بگردسوال صحیح دایره بکشید ولی اگر قلم خور شد نمره ندارد.

1- فنونیکه درآن لفظ بسیار ومعنی کم باشد.

الف: ایجاز

ب: اطناب

ج: مساوات

د:انشاء

2- کدام یکی از کتب ذیل نوشته شده رشیدالدین وطواط است؟

الف: المعجم

ب: حدایق السحر

ج: ترجمان البلاغه

د: البیان والتبین

3- کلامی که درآن احتمال درستی یا نادرستی میرود عبارت است از.

الف: خبر

ب: مسندالیه

ج: اسناد

د:مسند

4- کلیمه که ازلحاظ تلفظ دشوار باشدبه آن .

الف: تنافر گویند

ب: غرابت استعمال گویند

ج: تعقید گویند

د: کسرت وتکرار گویند.

5- آهوی آتشین روی چون از بره درآید         کافور خشک گردد بامشک تر برابر

دربیت فوق (آهوی آتشین روی ) کنایه از .

الف:ستاره گان

ب: کوره آهنگری

ج: آفتاب

د:مهتاب

6- زمخشری عالم علوم بلاغی دریکی از سال های ذیل وفات نمود.

الف:538

ب: 358

ج:853

د:583

نتیجه گیری

درامتحان مضمون معانی صنف سوم دری که به تمام زوایا وگوشه های کتاب نظر انداخته شده وحتی الامکان مسایل مهم کتاب زیر سوالات چهار جوابه،جواب کوتاه وخانه خالی قرار گرفته بودبیشتر از شاگردان موفق وکمتر ی از آنها نمره کمی ازآن خودنموده اند. زمانیکه سوالات برای شاگردان توزیع گردید حالت اسطراب وپراگندگی شان حالت نورمال به خود گرفت وهر شاگرد قبل از قبل نمره گرفته جواب های صحیح خودرا جمع کرده که چنین حا لت احتمالی شان درهنگام نمره دادن استاد به حقیقت مبدل گردید.